Institut d’Estudis Occitans 06
Acuèlh dau sit > Niçard > Lenga > Lu proparoxitons qu’es aquò ?

Lu proparoxitons qu’es aquò ?

dijòus 23 de decembre dau 2004, da Joan-Pèire

Lo niçard, coma l’occitan dei valadas d’Itàlia, a conservat una chifra importanta de mòts accentuats sus l’antepenúltima. Aquelu mòts son sonats "proparoxitons" dai lingüistas. Si conoisson a l’escrich embé l’accent (signe diacritic) obligatòri que si tròva sus la vocala tonica. Coma lo ditz Reinat TOSCANO en la sieu "Gramàtica niçarda" : "aqueu fenomèn tòca de noms e d’adjectius ma cau ben dire que, dins la lenga correnta lu adjectius an tendença à s’alinhar sus li formas dei autres dialectes." Vos donam aquí una tiera (non completa) de proparoxitons embé la revirada dau mòt.

Àncora (f) ancre
Àneda (f) cane
Ànima (f) âme
Bòna ànima : feu (défunt)
Améndola (f) amande
Ànima (f) âme
Apòstolo (m) apôtre
Aréndola (f) hirondelle
Bàliqui (m) giroflée
Béola (f) bouleau
Bèrgola (f) échanvroir
Auçar li bèrgolas : prendre la fuite
Bóissola (f) tirelire
Bròcoli (m) brocoli
Càmola (f) larve du taupin
(ver de farine: ver fil de fer)
Cànebe (m) chanvre
Chélica (f) tonsure
Dàrsena (f) darse
Dàteri (m) datte
Diménegue (m) dimanche
Estòmegue (m) estomac
Fabrécola (f) micoucoule
crotte de chèvre
Ferígola (f) thym
Gavàudola (f) toupie
Gíjola (f) jujube
Glàndolas (f pl) glandes, écrouelles
Gramàtica (f) grammaire
Ísola (f) île
Làgrima (f) larme
Làmpea (f) lampe
Limòsina (f) aumône
Líusola/Lièusola: village d’Isola
Malàussena (f) poudingue
village de Malaussène
Mànegue (m) manche
d’outil
Màrtola (f) marte
Màsquera (f) masque
Mensònega,mensònegue (f) mensonge
Millèsimo (m) millesime
Mónega (f) nonne
Mónegue Monaco
Móscola (f) : la thie d’un fuseau, petit crochet qui guide un fil
Mótria (f) toupet, audace
Música (f) musique
Nèchola/nuèchola (f) chouette
Òstrega (f) huitre
Pàgina (f) page
Pàssera (f) moineau
Pèrtega (f) perche
Pèrsegue (m)/
Pèssegue pêche (fruit)
Píbola (f) peuplier
Pitòlica (f) chiquenaude
pichenette
Pòrtegue (m) portique
Pràtiga/pràctica (f) client
Prédica (f) sermon
Rèplica (f) réplique, répartie
faire la rèplica : répondre du tac au tac
Rústegue grossier,rustique
Sàcola (f) besace
Sànsola (f) pelle à grains
Sàvega (f) senne
filet pour la pêche
Séndegue (m) syndic
Súbito aussitôt
Tàperi (m) capre
Tarabàcola crécelle
Tècola (f) but (jeu)
èstre a la tècola : être au bout du rouleau
Tuèissegue (m) euphorbe, cigüe.

e.c.a...

P.-S.

A vautres de completar la tiera e de nen mandar d’autres.

8 Messatges

  • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 12 de genoier dau 2005 09:36, da Joan-Pèire

    Que li sigon d’italianismos tant coma de francismos en lo niçard es pas un segret: aquò lo sabem. Li son finda de mòts d’originas diversi coma de greco (ex: la cara) d’arabo (ex : lo tafanari) ... Lo niçard s’es bastit ensinda, coma li autri lengas dau monde qu’an manlevat de mòts ai lengas vesini (Lo francés lo bèu premier qu’a manlevat 400 mòts a l’occitan coma "bourgade, adret, troubadour"). E lu proparoxitons coma lu autres mòts an pas escapat a la regla. Es ensin qu’una lenga viu. Lo tot es de lo saupre. Aüra coma l’a fach aremarcar Reinat li es mai d’una maniera de dire "súbito" en niçard. Alora aqueu que vòu pas emplegar d’italianismos... Chau (mai un italianismo)

    repondre message

  • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 11 de genoier dau 2005 13:27, da J-R

    aquì es bessai lo moment d’entamenar lo dialògo sus la particularità dau Niçard!Don s’arreston l’influença dau Frances,de l’Italian e...dau tolosenc?
    per isemple se lo "dàteri "es influençat da l’Italian,perque lo "dati" non lo serìa dau Frances" date?"
    Ai "sempre""(mai un Italianismou?)audit dire que lu proparoxitons eron una specificità Niçarda de la lenga d’oc!Ai totjorns audit de la boca dei mieus vieis"chèlica,amèndola,bròcòli....
    Li a mille ans d’acò lo Niçard feraud eu meme diìa à la debuta "d’una vida de sant onorat"qu’escrivìa pas de "Provençau" pur...era bessai de ...Niçard?

    repondre message

  • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 9 de genoier dau 2005 18:12, da Reinat M.

    Quauqui remarcas tocant lu proparoxitons de la tieu tiera.

    àneda : per èstre precís dins lo parlar, "àneda" revira puslèu la femèla, lo mascle es l’anet, lo bois.

    améndola : encara que non sigue quauque ren de capitau, foneticament ieu senti melhor amèndola. Ne va parier per aréndola / arèndola, diménegue / dimènegue. Son de cas que demanderían una nòrma definida.

    apòstolo : li a tanben la var. apòstol (C.Rapin), confessi que la preferissi.

    béola : sin. beç / bes, var. biòla.

    dàteri : un italianisme sensa dubi dattero. Dati en occitan.

    limòsina : sin. almòina, almòsna, caritat.

    Líusola : var. Lièusola.

    màrtola : aquí Cast. s’enganèt en revirant màrtola a l’encòup per marte e putois. Dins lo sieu Bestiari d’Occitània, G.Barsotti nòta ben la diférencia entre aquelu doi representants dei mustelidats : martre (martes martes) revira lo fr. marte/ martre. Pudís (mustela putorius) revira lo fr. putois. Ne cau tenir rason. Li a tanben la var. marta. Siáu esquasi segur que màrtola es eissida de l’ital. martora.

    màsquera : aquí tornar mai una influéncia ital. En òc avèm masqueta.

    mensònega : li a la var. mensònegue e lo sin. mentida.

    milèsimo : e mai m’un solet l es un italianisme : millesimo, en occitan : millesime, data.

    mótria : un verdadier ital. mutria. Li cau preferir ardiment, audàcia, afrontament, fetge (fig.), pièch (fig.)

    nèchola : li a la var. nuèchola.

    pitólica : audèri sempre dire pitòlica.

    pràtiga : var. pràctica.

    prédica : aquí mai l’accent d’apertura dau e. Var. predicada.

    sàvega : sin. tartana, tartanon. Sàvega senhifica tanben la nau que remòrca la ret, la sieu var. es savegòto, batèu savegòto, sin. tartanon, tartanier (en fr. chalutier ). Si pòu arremarcar que dins aquelu tèrmes, quau que sígon la sieu natura,lígan lo nom de la nau e de la ret que remòrca.

    súbito : aquí li a pas l’ombra d’una dubitacion, es d’italian. Li preferissi sensa trastejar : sus lo còup, de tira, de sauta, tot d’una, aitanlèu.

    túeissegue : l’accent es mau plaçat. tuèissegue.

    Vequí Joan-Pèire quauqui soscadas tocant lu prop. Li a un problèma vertadier, es aqueu de la natura dei accents d’apertura dau e coma l’ai sotalinhat aquí sus. Segond lo locutor, lo luèc, l’epòca, es prononciat dubèrt ò sarrat. Coma destriar tot aquò ? Cau que ne parli a R.Toscano (tè, just e just ven de faire editar un obratge intitolat Cronica sobre la lenga, que comencèri d’espelucar.
    Una autra dificultat pertòca la destriada dei prop. que son influenciats per l’italian d’aquelu que ne son pas. Oblidem pas que fins au s. XVen lo prop. fuguèt de règla dins toi li encontradas d’Occitània, aquí un brave tèma de cèrcas.
    Boan vèspre.
    Reinat M.

    repondre message

  • > Mai de gavòt 28 de decembre dau 2004 20:34, da colèga de Gavòt Alpix

    A fa plasir de liéger de gavòts coma Estèu o Alpix ! Mai de gavòt, totjorn mai de gavòt !

    Amistats als conectats de la gavotina tota !
    :clindoeil

    repondre message

    • > Mai de gavòt 28 de decembre dau 2004 20:52, da Joan-Pèire

      "lu gavòts" coma lu autres occitans (ò non occitans...) an la sieu plaça sus lo site de l’ieo-06. :clindoeil

      repondre message

  • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 23 de decembre dau 2004 13:46, da Joan-Pèire

    Merci totplen a Steu per la sieu contribucion. Anam completar nòstra tiera.

    repondre message

  • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 23 de decembre dau 2004 09:34, da Steu

    Just per ajustar ’na bèla paraula, que fa pas rèn se sièrve plus gaire :

    la móscola : la thie d’un fuseau, petit crochet qui guide un fil

    e ’na paraula un pauc medicala : glàndola

    Pi Malàussena e Líusola son finda de noms de luec.

    Me demando se lo brando se pòl pas dire parier "la faràndola",

    En gavòt avèm parier mónigue per "moine", d’a caire lo Mónego (lo país) e la móniga (que non es la molher dau mónigue, pareisse, mas l’esposa de Jesús !!!).

    Per fenir, ’na cosina mieua, de Luceram, emplegava una expression emb un proparoxiton n’un vèrbo, cen qu’es un pauc extraordinària : "Paganini, non rèplica !" :clindoeil

    repondre message

    • > Lu proparoxitons qu’es aquò ? 23 de decembre dau 2004 13:46, da J-R

      Ten, la mieu reira grana dìia "Paganini non repeta"
      Aquela espression si pòu metre dins lu proverbi.
      Cau dire que paganini es mouart à Niça,e que lo siàu corp es estat camalat de drech e de seneca denant que lo paure diau tròva la siua dariera demora!Li diìon lo Diau,e que cora jugava de violon de belugas sortìon dau siàu instrument!

      repondre message

Respoandre à-n-aquel article

SPIP | esqueleta | | Plan dau sit | Seguir la vida dau sit RSS 2.0 | {#ENV{label}}